AMEA Folklor İnstitutunun Elmi şurasının qərarı ilə Mifologiya şöbəsinin aparıcı emi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elçin Qaliboğlunun “Azərbaycan folklor düşüncəsi: ənənə və müasirlik” adlı kitabı nəşr olunub.

Kitabda Azərbaycan folklor düşüncəsi ənənəvi və müasir baxışlardan təhlil edilir. Əsər folklorun dərin köklərini və inkişafını araşdırmaqla yanaşı, müasir dövrə təsirini də əhatə edir, həm nəzəri, həm də praktiki aspektlərdən zəngin təhlillər təqdim edir.

Tədqiqatda Azərbaycan folklorunun müxtəlif aspektləri geniş şəkildə təhlil olunur. Dastan düşüncəsi, Tanrıçılıq görüşləri, ulusal dəyərlər və ailəçilik ənənələri, mifoloji obrazlar və Xeyir-Şər ideyaları kimi mövzular müxtəlif bölmələrdə müzakirə edilir. Həmçinin, folklorşünaslıqda janrların araşdırılması və folklor düşüncəsinin müasir tələblərlə əlaqəsi də diqqətə çatdırılır.

Kitabın ilk bölmələrində Azərbaycan xalqının qədim mifoloji düşüncə tərzini təmsil edən əhəmiyyətli əsərlər, xüsusilə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanı təhlil edilir. Bu dastanın strukturunda və alt qatlarında Tanrıçılıq görüşlərinin aydın izləri qorunduğu göstərilir. Dastanın içindəki mifoloji və sosial dəyərlərin, həmçinin xalqın yaşam tərzinin necə əks olunduğu üzərində dayanan müəllif, bu əsərin xalqın ruhunu və dünya görüşünü hansı formada qoruyub saxladığını vurğulayır.

Kitabda xüsusi olaraq aşıq sənətinə, xüsusilə də “Azərbaycanın aşıq sənəti ulusal dəyərimiz kimi” adlı araşdırmaya diqqət yetirilir. Burada, sazın səsində əcdadın təbiətə olan yaxınlığı, onunla birliyinin ifadə olunduğu qeyd edilir. Aşıq musiqisinin təbiətlə yarışmaq, onu öymək və həyatın mənasını onlardan bilmək kimi dərin mənalar daşıdığı göstərilir. Bu sənətin, eləcə də folklorun müxtəlif janrlarının zamanla dəyişmə və yenilənmə prosesləri də təhlil olunur.

Kitabın digər bölmələrində milli dəyər anlayışı daha da dərindən açılır. "Kitabi-Dədə Qorqud" və "Koroğlu" dastanları əsasında, bu milli dəyərlərin qorunması və zamanla dəyişən dünyaya uyğunlaşması göstərilir. Müəllif bu dastanlarda xalqın tarixinin, mübarizəsinin və ruhununun bədii şəkildə ifadəsini araşdırır. Eyni zamanda, "Koroğlu" obrazı ilə müqayisədə bu qənaətə gəlinir ki, əcdad düşüncəsində kökü qədimlərdən gələn obrazın yeni çağda, ulusun ayaqda və kökə bağlı qalması üçün fiziki döyüşkən bir obrazda təsvirinə ehtiyac yaranır. Lakin mahiyyət etibarilə bu obrazın ruhu dəyişməz qalır.

Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı, xüsusilə "Yeddi gözəl" poemasında Xeyir və Şər ideyalarının açılması da diqqətə çatdırılır. Bu ideyaların türk xalqının xarakteri və düşüncəsi ilə əlaqəsi, həmçinin mifoloji düşüncədən bədii ədəbiyyata keçid prosesləri müfəssəl şəkildə təqdim edilir. Bu bölmədə göstərilir ki, Nizami Gəncəvi bu mövzuya təbii bir şəkildə yanaşaraq, ulusal məntiqi ədəbiyyatında əks etdirib.

Kitabda Nəsimi və Füzulinin yaradıcılığı da əhatə edilir. Nəsimi yaradıcılığında mifoloji obrazların yüksək ədəbi səviyyədə ifadəsi, onun poeziyasının necə birləşərək daha mükəmməl bir bədii sistemə çevrildiyi təhlil edilir. Füzulinin qəzəllərində isə mifoloji obrazların çoxçalarlılığı onun yaradıcılığının genişliyini və emosional zənginliyini ortaya qoyur. Xüsusilə, Füzulidə "Od" obrazının mifoloji mahiyyəti ilk dəfə təhlil edilir və bu obrazın poeziyasındakı əhəmiyyəti izah edilir.

Seyid Əzim Şirvaninin poeziyasında folklor düşüncəsi və mifoloji obrazların yerini müəyyən edən araşdırmalar da kitabda geniş yer alır. Bu bölmədə göstərilir ki, şairin qəzəllərində folklor və mifoloji duyum heç vaxt tükənmir, əksinə, hər yeni dövrün və dəyişən zamanın mənəviyyat imkanları ilə daha da zənginləşir. Şirvaninin əsərlərindəki bu folklor təsirlərinin insanın təbiət və dünya ilə əlaqəsini necə möhkəmləndirdiyi açıqlanır.

Kitabda Aşıq Ələsgərin yaradıcılığı da təhlil edilir. Onun ictimai məzmunlu və təbiətə həsr olunmuş əsərlərində Dədə Qorqud ənənəsinin açıq şəkildə yaşatıldığı qeyd edilir. Aşıq Ələsgər, öz bədii yaradıcılığında xalqın dünya görüşünü və həyatın mənasını təbii şəkildə əks etdirir və bu ənənəni yeniləyərək müasir dövrə uyğunlaşdırır.

Kitabda “Molla Nəsrəddin” karikaturalarındakı folklor elementləri də ətraflı şəkildə təhlil edilir. Karikaturaların, folklordan gələn obrazlar və xalq təfəkkürü ilə gücləndiyi və ümumiləşdirici təsir gücünün əldə edildiyi göstərilir. Bu vizual satira ilə folklor arasındakı əlaqələr, cəmiyyətin sosial və mənəvi məsələlərinə dair güclü mesajlar verir.

Kitabın bir digər maraqlı bölməsi isə İblis obrazının mifoloji-dini şüurda və yazılı ədəbiyyatda təsvirinə aiddir. Hüseyn Cavidin “İblis” pyesində bu obrazın simvolik və fəlsəfi mənası geniş şəkildə təhlil edilir. Burada İblisin yalnız Şərin simvolu deyil, həm də insanın mənəvi məsuliyyəti, seçim azadlığı və ədəbiyyatın gələcək özünütəsdiq imkanlarını əks etdirən bir fəlsəfi konsepsiya olduğu vurğulanır.

Kitabda əlavə olaraq, Azərbaycan folklorunun müxtəlif dövrlərdəki inkişafını və müasir tendensiyalarını əhatə edən bir çox araşdırma yer alır. “Folklorda Cümhuriyyət hadisələri”, “Şirvan aşıq mühiti və repressiya”, “Cəfər Cabbarlı: xalq ruhundan güc alan həqiqət axtarışları”, “Adət-ənənə, mərasim və bayramlar etnopsixoloji ruhun ifadə forması kimi” və digər yazılar Azərbaycan folklorunun zənginliyini və sosial mədəni həyatdakı rolunu hərtərəfli şəkildə təhlil edir.

Qeyd edək ki, “Elm və təhsil” nəşriyatında işıq üzü görən 240 səhifəlik kitabın elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Seyfəddin Rzasoy, rəyçiləri isə filologiya elmləri doktoru, professor Ramil Əliyev və filologiya elmləri doktoru, dosent Şakir Albalıyevdir. Kitaba professor Ramil Əliyev “Azərbaycan folklor düşüncəsinə özünəməxsus baxış” adlı ön söz yazıb. Kitab Azərbaycan folklorunun müxtəlif aspektlərinə işıq tutaraq, onun zəngin mədəni irsini daha da dərinləşdirir və geniş oxucu kütləsinə təqdim edir.

Kitaba keçid üçün link.