Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
        FOLKLOR  İNSTİTUTU

 
 
Baş səhifə
   
 
STRUKTUR
Direktor
Elmi işlər üzrə direktor müavini
Ümumi işlər üzrə direktor müavini
Elmi katib
 
HAQQIMIZDA
İnstitutun tarixi
İnstitutun elmi şurası
 
ŞÖBƏLƏR
Klassik folklor şöbəsi
Türk xalqları folkloru şöbəsi
Dədə Qorqud şöbəsi
Aşıq yaradıcılığı şöbəsi
Mifologiya şöbəsi
Cənubi Azərbaycan şöbəsi
Müasir folklor şöbəsi
Mərasim folkloru şöbəsi
Folklor və yazılı ədəbiyat şöbəsi
Folklorun toplanması və sistemləşdirilməsi şöbəsi
Musiqi folkloru şöbəsi
Təhsil şöbəsi
Folklor fondu
Azsaylı xalqların folkloru şöbəsi
Şəki bölməsi
Qazax-Borçalı bölməsi
Xarici əlaqələr bölməsi
Redaksiya-nəşr bölməsi
"İrs" folklor ansamblı
Folklor studiyası
Kadrlar şöbəsi
Mühasibatlıq
 
ELMİ İSTİQAMƏT
Araşdırmalar
Dissertasiyalar
İnnovasiya
Avtoreferatlar
Kitabxana
Qanunvericilik
Simpoziumlar
 
LAYİHƏLƏR
Azərbaycan Folklor Antologiyası
Azərbaycan Folkor Külliyyatı
Qarabağ folkloru
   
Video
Arxiv
Saytın xəritəsi
Bizimlə əlaqə
   
 
LİNKLƏR




Sayğac
free counters
 
3.8.2015

Ağaverdi Xəlil

FOLKLORDA DUALİZM PROBLEMİNƏ YENİ BAXIŞ

Azərbaycan milli humanitar mühitinin içində elmə və intellektə dəyər verən, istedadı və faydalı fəaliyyəti mənəvi konseptin mərkəzinə gətirən, ziyalı elitamızın qabaqcıl nümayəndələrindən biri də bu günlərdə 60 yaşını tamamlamış Muxtar Kazımoğludur. Bu 60 yaşın elmi fəaliyyətə həsr olunan böyük bir hissəsi bizim gözlərimiz önündə keçib, alim ömrünün şahidi olmuşuq, onun hər zaman elmə, ədəbiyyata və sənətə marağını və ciddi münasibətini müşahidə etmişik. Muxtar Kazımoğlunun şəxsi keyfiyyətləri içərisində sadəlik və səmimilik xüsusilə seçilir. Elə bu iki xarakter xüsusiyyətinin içində bütün müsbət davranışların başlanğıcını təmin edən sterotipləri tapmaq və aşkarlamaq mümkündür.
Muxtar Kazımoğlunun tədqiqatlarında Azərbaycan folklorunun aktual problemləri araşdırılıb və ciddi elmi-nəzəri nəticələr əldə edilib. "Gülüşün arxaik kökləri" (Bakı, "Elm", 2005), "Xalq gülüşünün poetikası" (Bakı, "Elm", 2006), "Folklorda obrazın ikiləşməsi" (Bakı, "Elm", 2011), "Folklor həm keçmiş, həm də bu gündür" (Bakı, "Elm və təhsil", 2014) və s. monoqrafiyaları Azərbaycan folklorşünaslığının müasir mərhələsini ləyaqətlə təmsil edir.
Folklor İnstitutunun mənəvi mühitindən keçib və birlikdə çalışdığı kollektivə rəhbərlik etmək məsuliyyətini üzərinə götürərək inam və yüksək əzmlə folklorşünaslıq sahəsini daha qabaqcıl mövqelərə apara bilmək üçün çalışmaqdadır. Bu yolda ona can sağlığı, uzun ömür və böyük uğurlar arzulayıram.

Yeni dövr Azərbaycan folklorşünaslığının ardıcıl və diqqətli nəzəri axtarışlarından alınan nəticələrini milli mətn məlumatına uğurla tətbiq edən və bu zaman bir tərəfdən nəzəri aludəçik, digər tərəfdən isə ənənəvi təsvirçiliklə tədqiqatın zədələnmədiyi elmi nailiyyətlərindən biri Muxtar Kazımoğlunun “Folklorda obrazın ikiləşməsi” (2011) əsəridir. Folklorşünaslıq üçün bu dəyərli əsərdə qoyulmuş mövzunun iki anlayışının ikisi də - “obraz” da, “ikiləşmə” də filoloji fikrin mərkəzində duran problemlər sırasındadır.
Təqdim edilən tədqiqatda folklorda obrazın ikiləşməsi problemi əsasən, iki böyük hissəyə ayrılaraq öyrənilir. Birincidə ciddi yöndə ikiləşmədən bəhs olunur. Burada libas dəyişmə və addəyişmə yolu ilə, qəhrəmanın oxşarı yolu ilə, mənfi əvəzedici yolu ilə, yalançı qəhrəman yolu ilə ikiləşmə şərh edilir. Komik yöndə ikiləşmə hissəsində isə “hökmdar və təlxək”, “pəhləvan və yalançı pəhləvan”, “doğru və yalan”, “ağıllı və axmaq”, “taraz və nataraz” paralelləri təhlil olunur. Tədqiqat bundan sonra obrazın ikiləşməsi problemi üzrə yazılı ədəbiyyatda davam etdirilir. Burada H.Cavid və C. Məmmədquluzadə yaradıcılığındakı obrazlar ikiləşmə işığında araşdırılır. Cavid yaradıcılığında “iblis və mələk”, C.Məmmədquluzadə yaradıcılığında isə “ölü və diri”, “ağıllı və dəli” qarşıdurmalarındakı ikiləşmələr təhlilə cəlb edilir. Tədqiqatın qısa, sxematik mündəricatı belədir.
Bütövlükdə folklorda dualizm problemi kifayət qədər geniş əhatəli və olduqca dərin bir problemdir. Problemin geniş əhatəli olması hər şeydən öncə onunla şərtlənir ki, dualizm folklorda, mifdə, ritualda mövcud olan və bütövlükdə təbiətin və mədəniyyətin nüvəsindən keçən struktur hadisəsidir. Dualizm diaxron planda ilahi başlanğıcdan gəlir, təbiətdən və mədəniyyətdən əsas modelləşdirici sistem kimi keçir. Folklorun da içində olduğu ənənəvi mədəniyyətə münasibətdə dualizm özünü aşağıdakı şəkildə göstərir:
1.Mif səviyyəsində xaos-kosmos qarşıdurması şəklində.
2.Ritual səviyyəsində sakral-profan qarşıdurması şəklində.
3.Sosial səviyyədə xeyir və şər qarşıdurması şəklində.
Vaxtilə görkəmli ədəbiyyatşünas alim Yaşar Qarayevin bir yazısında işlətdiyi “xaosun harmoniyası” ifadəsi o zaman hələ bizdə xaosşünaslığın o qədər də inkişaf etmədiyi bir şəraitdə çətin anlaşılırdı. Xaos nizamsızlıq, kosmos isə nizam şəklində başa düşüldüyünə görə xaosla harmoniyanın həmahəng səsləndirilməsi ziddiyyətli görünürdü. Lakin yaradılışın xaosdan başlanması və bütün mümkün sakral keçidlərin xaosdan keçdiyini nəzərə alsaq, o zaman “ali harmoniyanın” elə “xaosun harmoniyası” olduğu anlaşılar. Yaradılışın başlanğıcı təkdir, ondan sonra gələn bütün sistemlər dual əsaslıdır. Təklik təkcə Allaha məxsusdur, ondan başqa nə varsa bu ikili sistemin içindən keçir. Folklorda ilahi anlayışlar da ikitərəfli qarşıdurmalar modelindən kənarda qalmır. Allah və şeytan, mələk və insan və s. qarşıdurma modelləri sakral sferanı da dualizm düşüncəsinə daxil edir. Muxtar Kazımoğlu bu geniş əhatəli problemi konkret təhlil müstəvisinə gətirmək üçün öncə onun çərçivələrini müəyyənləşdirir və tədqiqatın mərkəzinə obraz gətirilir. Ona görə ki, “ikitərəfli qarşıdurmanı folklorda yalnız xeyirlə şərin mübarizəsi ideyası ətrafında izləmək özünü doğrultmur. Çünki ikitərəfli qarşıdurma folklorun yalnız ideya istiqamətinin yox, həm də obrazlar sisteminin əsaslı mənbələrindən biri kimi ortaya çıxır. Bu mənbədən qidalanan folklor obrazları xeyir və şər qarşı-durmasını müxtəlif və bir çox hallarda isə mürəkkəb formalarda əks etdirir” (1,3).
Tədqiatın tam əvvəlində məsələnin ən üzdə olan hissəsi üzərində təhlil aparılır. Struktur səviyyələr üzrə baxdığımız zaman bu təhlilin sosial səviyyədə aparıldığını müşahidə edirik. Bizim yuxarıdakı sıralamamız perspektiv və ya diaxron istiqaməti nəzərdə tutur. Tədqiqatçı isə məsələyə retrospektiv yanaşır və müasirlikdən keçmişə, mədəniyyətdən təbiətə, folklordan mifə, obrazdan arxetipə doğru araşdırma aparır. Belə metodolji yanaşma tədqiqatçıya məsələni daha aydın və dəqiq araşdırmağa imkan verir.
Sosial səviyyədən başlanan araşdırma təzahürdən mahiyyətə doğru getdikcə dərinləşir. Əlbəttə, xeyir və şər ictimai bir məsələdir və cəmiyyətin hər zaman qarşılaşdığı real hadisələrin nümunəsində özünü göstərir. Lakin eyni anlayışları simvolizə edən folklor obrazları fərqli xüsusiyyətlər nümayiş etdirirlər. Belə ki, “xeyiri, yaxud şəri təmsil etməsindən, mənfi, yaxud müsbətliyindən asılı olmayaraq, müxtəlif obrazların folklorda tez-tez paralellik yaratmasının şahidi oluruq. Qardaş qardaşla (yaxud bacı ilə), ata oğulla, qəhrəman köməkçi ilə, ağa nökərlə paralellik yaradır. Bu cür paralellik şəri təmsil edən qüvvələr arasında da müşahidə edilir. Şəri təmsil edən qüvvələrin öz aralarında paralellik yarat-masının folklorda ən geniş yayılmış bir nümunəsi böyük qardaş və ortancıl qardaşın (yaxud böyük bacı və ortancıl bacının) eyni funksiya daşıması, vahid bir mövqe nümayiş etdirməsi, kiçik qardaşa (yaxud bacıya) qarşı dayanmasıdır”. Xeyir-şər modelində ikiləşən obraz ikiləşərək bölünməyə davam edir və hər dəfə də yeni yaranan ikilik öz fərqli xüsusiyyətləri ilə folklor obrazını estetik baxımdan zənginləşdirir, rəngarəng edir və ya onu yeknəsəqlikdən xilas edir. Qohumluq münasibətləri sisteminin içində belə xeyir-şər ikiləşməsi xüsusi bir əlvanlıq yaradır. Burada universal xarakterli obraz yartama sistemi ilə yanaşı, onun rəngində, ruhunda, təsvirində, təbiətində və xarakterində milli xüsusiyyətlər də öz əksini tapır. Təbii ki, burada paralelləşən obrazlar müsbət və mənfi işarələri ilə seçilir və qütbləşirlər. Bizim nağıl obrazlarımız üçün müsbət işarə daha çox kiçik qardaşa və ya kiçik bacıya düşür. Buradan çıxış edərək məsələnin mənəvi konsept kimi daha dərin qatlarına enmək, mədəni institutların əsaslarını öyrənmək, mental dəyərlərimizin arxetiplərini müəyyənləşdirmək mümkündür.
Tədqiqatda dual sistemin daxili elementləri arasındakı münasibətin binar oppozisiya modelində gerçəkləşdiyi aydınlaşdırılır. Bu münasibət forması bizim fəlsəfədən bildiyimiz “əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi” qanunauyğunluğu kimidir. Çünki “xeyirlə şər arasında toqquşma məhz iki qardaşın toqquşmasıdır. Toqquşma hər halda qardaşları qardaşlıqdan çıxarmır və doğma adamlar arasında baş verən toqquşma olaraq qalır. Bu doğmalıq əsas verir ki, əks qütblərdə dayanan tərəflər arasında da ikiləşmə axtaraq, mənfi tərəfi bəzən müsbət tərəfin “dvoynik”i kimi qiymətləndirək”(1,4). Yəni buradan belə anlaşlır ki, mənfinin yanında müsbət olduğu kimi, müsbətin də yanında mənfi vardır. Görünür, bu ikiləşən işarələr, hər tərəfin öz müsbəti və mənfisi olması obrazın daxilində ümumi enerji balansını, hərəkət üçün dinamizmi və ziddiyyət üçün dramatizmi təmin edir.
Komik ikiləşmə. Bu tipli ikiləşmə obrazın komik paralelini nəzərdə tutur. Folklorda obrazların ikiləşməsi nümunələrinin geniş şəbəkəsi üzərində müşahidələrdən sonra tədqiqatçı obrazın davranışındakı duallıqdan onun xarakterindəki duallığı ayırır. Yəni obrazlar xeyir və şər mövqelərinə görə deyil, eyni zamanda komik və ciddi xarakterlərinə görə təsnif edilir: “Komik obraz bir tərəfdən “ciddi” yöndə təqdim edilən obrazla paralellik yaradır, digər tərəfdən isə daxili ikiləşmə mahiyyəti qazanır. Komik obrazın daxilində müsbət və mənfi cəhətlər üz-üzə gəlib vəhdət yaradır”(1,4). Demək, xalq yaradıcılığı məsələnin həllini elə xalq fəlsəfəsinin imkanları ilə gerçəkləşdirmiş olur. Eyni zamanda paralellik təşkil edən komik ikinci situasiyanı yumşaldır, ciddi ilə auditoriya arasında mediativ funksiyanı yerinə yetirir və təbii ki, gülüş vasitəsilə nikbin ehtiyatları aktivləşdirir, xoş əhval-ruhiyyə və ovqat yaratmağa da dəstək ifadə etmiş olur.
Ciddi yöndə ikiləşmə. Obrazın ciddi ikiləşməsində xüsusi olaraq diqqəti çəkən məsələ onun müxtəlif vasitələrdən istifadə edərək paralellik yaratmasıdır. Bunun ənənədə müşahidə olunan yollarından biri libas dəyişmədir.”Folklorda libas dəyişmə, bildiyimiz kimi, özünü gizlədib bambaşqa şəxs vücudunda görünmək, bambaşqa ad altında tanınmaqdır. Bu cür başqalaşmanın folklordakı mahiyyətini anlamaqda sehrli qüvvələrin dondan-dona, cilddən-cildə girmək möcüzəsini nəzərdən keçirmək mühüm əhəmiyyət daşıyır” (1,5). Tədqiqatda biz belə başqalaşmanın rəngarəng nümunələri ilə qarşılaşırıq. Ayrıca olaraq “Oxay” nağılının nümunəsində bu proses geniş şəkildə aydınlaşdırılıb.
Ciddi yöndə ikiləşməni biz “Koroğlu” obrazının nümunəsində də aydın şəkildə görürük. “Koroğlu”nu “igid və aşıq”, “igid və çoban”, “igid və dəyirmançı” və başqa ikiləşmə modellərində müşahidə edirik. Burada ən çox ikiləşmə “igid və aşıq” paralelinə aiddir. Aşıq obrazı sözügedən qəhrəmana ən yaxın olan “ikinci”dir. Çünki igidin işarəsi olan qılınc ilə aşığın işarəsi olan saz əksər situasiyalarda onun üzərində olur. Bu işarələr eyni zamanda orta əsrlər döyüşçü sufi tipini xarakterizə etməkdədir. Obraz dual bir xarakter daşıyır, yəni əslində müxtəlif zəruri situasiyalrda aşıq ondan ayrılıb paralellik təşkil etsə də, əksər hallarda o, aşıqla birlikdədir, yəni ambivalent xarakterlidir. Özünün təqdiminə görə isə o “həm aşıqdır, həm sufidir, həm də dəlidir”. Məsələ burasındadır ki, burada triada şəklində təqdim edilən anlayışların üçü də eyni obrazda birləşə bilir və hər biri digərindən çox fərqli olmayan ikiləşmə çalarları yaradır.
Don dəyişmə. Folklorda obrazların ikiləşməsində xüsusi yeri olan vasitələrdən biri də don dəyişmədir. “Folklordakı cilddən-cildə girmək süjetlərinin ən geniş yayılanlarından biri sehrli don motivi ilə bağlıdır. Bu don, təbii ki, adi adamlara yox, sehrli qüvvələrə məxsus dondur. Donu ələ keçirməklə nağıl qəhrəmanı sehrli qüvvəyə əsaslı şəkildə təsir göstərə bilir” (4, 134-40). Tədqiqatda diqqəti çəkən don dəyişmə modellərindən biri “dünyalar arası əlaqədə” donun rolunun aydınlaşdırılmasıdır. “Özünü gizlədib başqa dona girməyin ən arxaik mənası qəhrəmanın dəyişib o dünya sakinlərinin görkəminə uyğun bir görkəm alması inamı ilə bağlıdır. Məsələn, belə bir inam var ki, uşağa köhnə pal-paltar, cır-cındır geyindirsən, o, şərdən uzaq olar. Çünki cır-cındır geydirdiyin uşağı eybəcər şəklə salıb, onu şər qüvvələrin oxşarına çevirirsən. Bununla şər qüvvələr uşağı özününkü hesab edir və ona zərər toxundurmur” (1,11). Donunu, geyimini, görünüşünü, formasını dəyişərək ikiləşmə hadisəsi də universal xarakterli qanunauyğuluq kimi özünü göstərir. Bu qanunauyğunluq folklorda maska nəzəriyyəsi ilə də aydınlaşdırıla bilər.
Keçəl şəklində ikiləşmə. Türk xalqlarının folklorunda ritual mənşəli obrazlar içində keçəlin və keçinin xüsusi yeri vardır. Tədqiqatda göstərilir ki, “folklor qəhrəmanının hiylə işlədib büründüyü libaslar içərisində kələkbazlığın birbaşa simvoluna çevrilən libas daha çox keçəllikdir. “Keçəl” dedikdə istər-istəməz hər birimizin təsəvvüründə hiyləgər adam obrazı canlanır. Bunun ən başlıca səbəblərindən biri keçəl obrazının genezisində digər mifoloji obrazlarla yanaşı, demonik varlıqların da iştirak etməsidir. Öz mənşəyini başqa mifoloji obrazlarla yanaşı, həm də demonik varlıqlardan götürməsi hiyləgərliyi keçəlin ayrılmaz xüsusiyyətinə çevirir”. Keçəlin strukurunun təhlilindən alınan nəticələr diqqəti çəkir və əlbəttə ki, onun demonik varlıqlar haqqında təsəvvürlərlə əlaqələndirilməsi bu obrazın aydınlaşdırılmasında nəzərə alınmalıdır. Gələcək tədqiqatlarda keçəlin ritualdakı yeri və ritual funksiyası araşdırılarkən ikiləşmə kontekstində təhlil edilən keçəlşünaslıq materialından mütləq istifadə edilməlidir.
Alma mənşəli əkizlər. Bizim folklorumuzda qəhərmanı qeyri-adi edən təməl və başlanğıcla bağlı olan vasitələr əsasən dörddür: 1. Yuxuda (röyada) görmək; 2. Badə içmək; 3. Alma almaq; 4. Alqış etmək. Qəhrəmanımız yuxuda birini görür və ona aşiq olur, başqa deyilişlə ona buta verilir. Bənzər situasiya röyada badə işərək də baş verir. Hər iki halda qəhərman haqdan vergi alır və haqq aşiqi olur. Alqış çox funksiyalı ritual elementidir və ritualın xarakterinə görə icra edilir. Bütün hallarda alqış sözün magik, sakral və ya mistik imkanlarından istifadə edərək hadisələrə təsir etmək və onu məqsədyönlü şəkildə dəyişməyə xidmət edir. Alma isə daha çox keçidi təmin edən vasitə kimi diqqəti çəkir. Onun funksiyaları içində xəstəlikdən və sonsuzluqdan xilas etmə xüsusi yer tutur. Burada alma ilə onu alacaq subyekt arasında əlaqələndirici bir vasitənin olmasına da ehtiyac yaranır. Bu qeyri-adi vasitə ilə subyekti əlaqələndirən mediator olur. Folklorumuzda qəhrəmanın möcüzəli doğuluşunun müxtəlif şəkildə motivləndiyi situasiyalarda mediator obrazların yeri və rolu diqqəti çəkir. Adətən belə obrazlar doğuluşdakı möcüzəni təmin etməyə xidmət edirlər. Bu obrazı müdrik qoca arxetipi kontekstində aydınlaşdırmaq özünü doğruldur. Doğrudan da, övladı olmayan adamlara nurani bir qoca, bir ağsaqqallı dərviş tərəfindən alma verilir. Və bu alma özündə dual başlanğıcı simvolizə edir və sonsuzluğa son qoyur.Tədqiqatda obrazın duallığının əsası kimi əkizlər mifi təhlil edilir və göstərilir ki, bu mif “əkiz qardaşlar, yaxud əkiz qardaş və bacılar haqda ibtidai təsəvvürləri əks etdirir. Həmin təsəvvürlərə görə, əkizlər fövqəltəbii mənşəlidir. Bu səbəbdən onlar “Tanrı övladları”, “səma oğulları” adlanırlar” (6, 138). Əkizlər mifinin Azərbaycan folklorundakı əlamətlərini izlədikdə aydın olur ki, bizim folklorda, xüsusən bu folklorun geniş yayılmış janrlarından olan nağıllarımızda sehrli almadan törəyən övladlar motivi daha səciyyəvi motiv kimi özünü göstərir. Məsələn, “Dərvişin nağılı”nda züriyyətsiz bir kişinin Əhməd və Səməd adlı iki oğlunun məhz sehrli alma sayəsində dünyaya gəlməsi motivi ilə qarşılaşırıq (4, 150-161;1,16). Bu tipli nümunələr digər epik mətnlərdə də müşahidə edilir.
Alqış (dua) mənşəli əkizlər. Obrazlar öz mənşəyi etibarilə də profan və sakral ola bilirlər. Sakral başlanğıclı və ya folklorşünaslıq deyilişi ilə möcüzəli doğuluş motivindən keçən obraz özündə fərqli xüsusiyyətlər daşıyır. Tədqiqatda göstərilir ki, “nəzir-niyaz sayəsində övlad qazanmaq motivi dastan-larımızda da tez-tez qarşılaşdığımız motivlərdəndir. “Alı xan-Pəri” dastanında, “Naxırçı oğlu Eyvazın nağılı”nda, “Tahir və Zöhrə” dastanında, “Kitabi-Dədə Qorqud”da belə motivlərə rast gəlinir. Dirsə xanın oğlu Buğac da, Baybörənin oğlu Beyrək də alqışla doğulurlar. Yarı almadan doğulanlar biri-birinin yarı olduğu kimi, alqışla doğulanların bir çoxu da öz ikincisi ilə bir vaxtda dünyaya gəlir və onunla vahid eşq modelində birləşir. Baybörənin oğlu Beyrəklə, Baybicanın qızı Banu Çiçəkdə olduğu kimi. Alma dünyanın maddi bütövlöyünü, alqış isə dünyanın sakral-mənəvi tamlığını simvolizə etməkdədir. İçində maddi və mənəvini birləşdirən ikili strukturdan qaynaqlanan obrazlar yenə də bu vəhdəti ikinin birliyi şəklində təcəssüm etdirirlər. Nəticə etibarilə, xalq fəlsəfəsi Allahın birliyi ideyasını fərqli şəkillərdə ənənəvi mədəniyyət və sənət nümunələrində də əks etdirir.
Yalançı qəhərman paradiqması. Tədqiqatdan aydın olur ki, yalançı qəh-rəmanın genezisi məsələsi öyrənilməyib. “Təəssüf ki, bu məsələ folklor-şünaslıqda diqqətdən kənarda qalıb. Yalançı qəhrəman probleminə ötəri toxunan V.Y.Propp belə hesab edib ki, bu obraz nə tarixi gerçəklikdən, nə mərasimlər, inamlar aləmindən, nə də miflərdən doğulub. Görkəmli folklorşünasın fikrincə, bu obrazı biz sırf nağıl obrazı, nağılın öz bətnindən doğulan obraz hesab etməliyik (5, 338). Yalançı qəhrəman bəzi səciyyəvi cəhətlərinə görə təhlil üçün gerçək qəhərəmandan daha çox material verir. Çünki yalançı qəhərman, həm mifə, həm rituala, həm də oyuna daha yaxındır. Özündə arxaik elementləri qoruyur. “Folklorda obrazın ikiləşməsi” kitabından yola çıxmaq şərti ilə gələcək tədqiqatçılar yalançı qəhrəmanı diqqətdən qaçırmamalıdır.
İnisiasiya ritualı və ikiləşmə. Tədqiqatda ikiləşmə prosesində ritualın rolu da diqqətdən kənarda qalmır. “Əkizlər mifində mənfi planda təqdim edilən qardaş o biri qardaşın gücünü qabarıq şəkildə əks etdirmək üçündürsə, nağıl və dastanlarda da yalançı qəhrəman baş qəhrəmanın yenilməzliyini qabarıq şəkildə canlandırmaq üçündür. Mifdə şəri təmsil edən qardaşın məğlubiyyəti xeyiri təmsil edən qardaşın mütləq qalibiyyətinin əsasına çevrildiyi kimi, nağıl və dastanlarda da yalançı qəhrəmanın ölümü baş qəhrəmanın yenidən “dirilməsi”nin əsasına çevrilir”(1,69). Tədqiqatda göstərilir ki, “parodiya üçün səciyyəvi sayılan bu cür ikiləşmənin mifoloji kökünü O.M.Freydenberq məşhur inisiasiya mərasimində axtarır, ikili mahiyyət daşımanı həmin mərasimdə “müvəqqəti ölüm” mərhələsindən keçib dəyişməyin təzahürü kimi qiymətlən-dirir. Son nəticədə yenilməz bir güc sahibinə çevrilsin deyə hökmdar “müvəqqəti ölüm” mərhələsində qul qiyafəsində olur. İnisiasiya prosesindən keçib yeni mahiyyət qazanan hökmdarın keçid məqamındakı funksiyasından xüsusi bir obraz doğulur. Bu obraz hökmdarın oxşarı, “dvoynik”idir. Hökmdar ciddi, onun “dvoynik”i olan qul isə gülməlidir. Bu gülüş hökmdarı yıxmaq yox, qaldırmaq üçündür. Bu gülüş hökmdarı ələ salmağa, ifşa etməyə yox, onu dirçəltməyə doğru yönəlir” (8, 82-83; 8, 283; 1, 70). İnisiasiya ilə bağlı məsələlər bizim yeni formalaşmaqda olan ritualşünaslığımız və mərasim folklorunun arxaik aspektlərinin öyrənilməsi üçün olduqca önəmlidir. Bu eyni zamanda ibtidai mədəniyyətdən gələn bir sıra qaranlıq məsələləri də qalıqların təhlili ilə aydınlaşdırmağa imkan verəcəkdir. Hər dəfə mədəniyyətimizin qədim qatları dastandan, nağıldan, rəvayətdən, əfsanədən öyrənildikdə M.Kazımoğlunun “Folklorda obrazın ikiləşməsi” əsəri ona işıq tutacaq, yol göstərəcək, istiqamət verəcək və nəzəri ehtiyatlarla təmin edəcəkdir.
Tədqiqat obrazın ikiləşməsi problemini diaxron və sinxron planda təqdim edir, obrazın üfüqi və şaquli strukturunda ikiləşmənin bir mexanizm kimi yerini müəyyənləşdirir, daxili və zahiri ikiləşmə tiplərinin müqayisəli-tipoloji təsvirini verir. Təhlil böyük ağırlıqla epik ənənə üzərində, onun nağıl, dastan kimi nümunələri əsasında aparılıb. Yeri gəldikcə folklorun digər janrlarına aid materiallardan da istifadə edilib.
Tədqiqatda ikiləşmənin əsasının əkizlər mifindən qaynaqlandığı əsaslandırılmış və mifin strukturundakı dual modelin folklor obrazlarına transformasiyası səbəb-nəticə əlaqələri konteksində aydınlaşdırılmışdır. Folklor obrazlarını bütün mümkün duallıq modelləri üzrə ikiləşdirən sistemin əsaslarına nüfuz edilmiş, paralellər və paradiqmalar fərqli janrlardan gətirilən nümunələrlə təsbit edilmişdir. İkiləşmənin belə diqqətlə araşdırılması folklor obrazlarının səciyyəvi xüsusiyyətlərini və funksional semantik aspektlərini daha aydın təsəvvür etməyə şərait yaratmışıdır.
İkiləşmənin əsasının mifə bağlı olduğunu işlək tezis kimi götürmək şərtilə ikiləşən obrazların xarakterini müəyyənləşdirmək mümkündür. Başlanğıc kökdən gəlir, miflə rəmzi məna qazanır və ikiləşərək biri-birini tamamlayır. Məsələ belədir ki, obrazı ikiləşdirən mif strukturudur. Eyni zamanda gerçək və yalançı obrazların əsasının ritualdan, ciddi və komik təsnifatının oyundan gəldiyini düşünə bilərik. Ritual aktiv olduğu müddətdə ritual personajı oyunçu olduğu halda da gerçək olaraq bilinir. Lakin ritual arxaikləşəndə ritual personajı da öz funksiyasını itirir və gerçək olmayan, dublikat, əvəzedici və s. bu qəbildən olan ikinci obrazın başlanğıcı olur. Bənzər situasiya oyunda da baş verir. Ritualın bir qismi sakral məzmunundan məhrum olduqdan sonra, yəni artıq sakrallaşdırma, inisiasiya, kutlama, magik, sakral funksiyasını itirdikdən sonra oyunlaşır, digər bir qismi isə arxaikləşir. Oyunlaşmış rituallar ikiləşmə prosesində ritual personajlarının ikinci mövqeyə keçməsində önəmlu rol oynayır. Ciddi və komik yöndə ikiləşmədə komik tərəf çox zaman öz ritual funksiyasını itirmiş və oyun personajına çevrilmiş fiqurlar olur. Folkloprda komik və ya qeyri-ciddi görünən obrazların (keçəlin, kosanın, keçinin, təlxəyin və s.) mütləq ritual və oyun kontekstində araşdırılması lazımdır. Bu da başlanmış tədqiqatın yeni istiqamətlər açması və perspektivləri müəyyənləşdirməsi baxımından da dəyərli olduğunu göstərməkdədir.

Ədəbiyyat

1. Kazımoğlu M. Folklorda obrazın ikiləşməsi. Bakı, “Elm”, 2011.
2. Лосев, А.Ф. Философия. Мифология. Культура. - М., 1991.
3. Иванов, В.В. Близнечные мифы // Мифы народов мира: энциклопедия. - М., 1980. - Т. 1.
4.Azərbaycan folkloru antologiyası: XII kitab, Zəngəzur folkloru / Toplayanlar V.Nəbioğlu, M.Kazımoğlu, Ə.Əsgər, tərtib edənlər Ə.Əsgər, M.Kazımoğlu. Bakı: Səda, 2005, 464 s.
5.Пропп В.Я. Исторические корни волешбной сказки. Ленинград: Изд-во Ленинградского Ун-та, 1986, 365 с.
6. Тэрнэр В. Символ и ритуал. Москва: Наука, 1983, 277 с.
7.Фрезер Д.Д. Золотая ветвь. Москва: Изд-во Политической Лит-ры, 1980, 831 с.
8. Фрейденберг О.М. Поэтика сюжета и жанра. Москва: Лабиринт, 1997, 448 с.

           SAYTDA  AXTAR
 
        © Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
         FOLKLOR  İNSTİTUTU

Bütün hüquqlar qorunur. Yazılardan istifadə edərkən sayta istinad olunmalıdır. 2008-2017.