Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
        FOLKLOR  İNSTİTUTU

 
 
Baş səhifə
   
 
STRUKTUR
Direktor
Elmi işlər üzrə direktor müavini
Ümumi işlər üzrə direktor müavini
Elmi katib
 
HAQQIMIZDA
İnstitutun tarixi
İnstitutun elmi şurası
 
ŞÖBƏLƏR
Klassik folklor şöbəsi
Türk xalqları folkloru şöbəsi
Dədə Qorqud şöbəsi
Aşıq yaradıcılığı şöbəsi
Mifologiya şöbəsi
Cənubi Azərbaycan şöbəsi
Müasir folklor şöbəsi
Mərasim folkloru şöbəsi
Folklor və yazılı ədəbiyat şöbəsi
Folklorun toplanması və sistemləşdirilməsi şöbəsi
Musiqi folkloru şöbəsi
Təhsil şöbəsi
Folklor fondu
Azsaylı xalqların folkloru şöbəsi
Şəki bölməsi
Qazax-Borçalı bölməsi
Xarici əlaqələr bölməsi
Redaksiya-nəşr bölməsi
"İrs" folklor ansamblı
Folklor studiyası
Kadrlar şöbəsi
Mühasibatlıq
 
ELMİ İSTİQAMƏT
Araşdırmalar
Dissertasiyalar
İnnovasiya
Avtoreferatlar
Kitabxana
Qanunvericilik
Simpoziumlar
 
LAYİHƏLƏR
Azərbaycan Folklor Antologiyası
Azərbaycan Folkor Külliyyatı
Qarabağ folkloru
   
Video
Arxiv
Saytın xəritəsi
Bizimlə əlaqə
   
 
LİNKLƏR




Sayğac
free counters
 
Hüseyn İSMAYILOV

NOVRUZ: ETNİK-MİFOLOJİ SEMANTİKASI VƏ TARİXİ TƏKAMÜLÜ


Azərbaycan xalqının mənəvi mədəniyyətinin etnik-mifoloji keyfiyyətinin müəyyənləşdirilməsində, bu xalqın qədim mifik görüşlərindən tutmuş, adət-ənənəsi, həyat haqqında düşüncələri barədə aydın təsəvvürlər əldə edilməsində xalq bayramlarının rolu olduqca əhəmiyyətlidir. Xalq mənəviyyatının güzgüsü olan folklorun təzahür formalarından olan mətnlərdən fərqli olaraq, bayram milli xarakteri, milli təfəkkürün spesifikasını çoxsaylı parametrlərdən əks etdirir. Çünki bayram (Təbii ki, sonradan müxtəlif siyasi-ideoloji təsirlərlə xalq şüuruna müncər edilən bayramlar deyil, xalqın milli varlığından qopub gələn bayramlar nəzərdə tutulur) bir tərəfdən etnik-mifik görüşləri, digər tərəfdən kosmoqonik baxışları özündə mükəmməl bir sistem olaraq əks etdirir, eyni zamanda sistem xarakteri kəsb edən ritual-mifoloji semantikaya malikdir.
Professional mifoloq prinsipləri ilə yanaşıldıqda, hər bir bayram öz müasir vəziyyətinə gəlib çatana qədər dörd iri mərhələdən keçmişdir:
1. Mif mərhələsi;
2. Ritual mərhələsi;
3. Mərasim mərhələsi;
4. Bayram mərhələsi.
Müasir bayram özünün ritual-mifologi semantikasında bu mərhələlərin özünəməxsus xüsusiyyətlərini bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan laylarla yaşatmaqdadır.
Heç şübhəsiz, bir çox türk xalqları ilə bərabər Azərbaycan xalqının milli-mənəvi varlığını bütün dolğunluğu ilə əks etdriən ümumxalq səviyyəsində qeyd olunan, total bir şəkildə etnik təfəkkürdə daşlaşmış belə bayram Novruzdur.
Novruz bayramının elmi-mifoloji interpretasiyası ilə əlaqədar olaraq elmi düşüncədə müxtəlif mülahizələr var və onların böyük əksəriyyəti Novruzun yaz bayramı və bahar bayramı olması fikrinə əsaslanır. Lakin Novruz bayramının bu aspektdən elmi dəyərləndirilməsi müasir araşdırmalar səviyyəsində özünü doğrultmur, müəyyən əks arqumentlər doqurur.
Problemin mifoloji təfərrüatlarına keçməmişdən əvvəl ümumnəzəri aspekdə onu qeyd edək ki, mövcud araşdırmalarda Novruz bayramının ümumi mifoloji sturukturunun tərkib elementi olan və ümumi dünyagörüşün tərkib hissəsi kimi özünü göstərən yazla bağlı mövsümsi semantika ümumi mifolji görüşlər kontekstindən çıxarılaraq ayrıca bir mifoloji sistem, daha çox bayramın mifoloji semantikasının özü kimi təqdim olunmuşdur.
Azərbaycan xalqının, o cümlədən türk xalqlarının mənəvi mədəniyyətində son dərəcə əhəmiyyətli mövqeyə malik novruz bayramının öz mifoloji və ritual semantikasının düzgün şərh edilməməsi bir-biri ilə əlaqəli olan iki səbədən irəli gəlmişdir:
1. Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan xalqının etnogenezisinin qeyri-türk etnik arealları ilə xüsusən irandilli xalqlarla bağlamaq kimi ideoloji-siyasi sifarişdən qaynaqlanaraq Novruz bayramı da daha çox türk mədəniyyətinə genetik baxımdan heç bir aidiyyatı olmayan «Avesta» ilə, zərdüştlük dünyagörüşü ilə əlaqələndirilmişdir ki, dolayısı ilə mifoloji sistemimiz də genetik baxımdan farsmənşəli arealla əlaqələnsin (Bax: Araz Dadaşzadə. Azərbaycan xalqının orta əsr mənəvi mədəniyyəti. Bakı, Elm, 1985).
2. Digər daha ciddi səbəb isə Novruz bayramının öz mifoloji əsasında dayanan etnik mifoloji görüşlərin düzgün elmi prinsiplərilə izah edilməsindən irəli gəlmişdir. Bu mifologiya elminin marksist-lenininst və fəlsəfi baxımdan materialist dünyagörüş buxovlarından azad öz obyektiv meyar və prinsiplərinə malik bir sahə kimi formalaşmamasını ifadə edir.
Biz Novruzuz həm mövcud mərasim-ritual sisteminin elmi baxımdan öyrənilməsi, həm də tarixi genetik kökləri ilə tanışlıqdan sonra bayramla bağlı mövcud fikir və mülahizələrə (çox təəssüflər olsun ki, bu sahədə nə qədər çox tədqiqat aparılsa da, bu fikir və mülahizələr konsepsiyaya çevrilə bilməmişdir) konsepsual olaraq yanlışmaq zərurətini hiss etdik. Novruz bayramı ritual- mərasim sistemi və mifoloji semantikası etibarilə baharla yazın gəlişi ilə deyil, insanın yaradılışı mifi ilə bağlıdır. Təbii ki, uzun illər ərzində elmi folklorşünaslığın xalqın təsəvvüründə Novruzun daha çox baharla əlaqədə olması barədə mülahizələni normativləşdirməyə çalışması və müəyyən mənada buna nail olması bizim bu konsepsiyanın həm kütləvi, həm də professional səviyyədə müqavimətlə qarşılaşacağından xəbər verir. Biz bunu təbii qəbul etməklə yanaşı, məsələnin mahiyyətini aydınlaşdırmaq üçün arqument və əks arqumentlərə sistemli yanaşmağın tərəfdarıyıq. İlk növbədə elmi folklorşünaslıq düşüncəmizdə normativləşmiş mülahizələrə iki yarus üzrə nəzər salaq:
1. Novruz bayramı öz tarixi-genetik kökləri etibarilə «Avesta» mədəniyyəti və deməli qədim İran mədəniyyəti ilə əlaqəlidir. Tədqiqatlarda bayramın həməs-lə məydi, baharcəşn, fərvərdin (ilin birinci ayının adı) və s. adlar adı altında qeyd edilməsi bunun nəticəsidir.
2. Novruz bayramı öz mifoloji semantikası etibarilə mövsüm xarakterlidir və bütün ritual etibarilə də bu semantikanı əks etdirir.
Bu iki fundamental istiqamətdə yanlışlıq uzun müddət folklorşünaslıq düşüncəmizdə hakim olmuşdur. Yalnız görkəmli alim,mərhum mifoloq Mirəli Seyidov novruzun etnik-mifoloji semantikasını türk mifoloji kontekstinə gətirməklə birinci istiqamətdəki yanlışlıqdan azad olmuş, lakin mifoloji araşdırmalarında novruzun baharlda əlaqəsinin ümumi daha geniş məvhum olan yaradılış, törəniş mifinin tərkib elementlərindən olmasının görə bilməmişdir (Bax: Mirəli Seyidov. Yaz bayramı. Bakı, Gənclik, 1980).
Biz bayramın ritual semantikasının törənişlə əlaqəsinə keçməmişdən əvvəl bayramın aşağıdakı mifoloji aspektlərdən izahını təklif edirik:
I. Novruzun mifik kökləri:
I.1. Ritual-mifoloji qaynaqları;
a) İlkin kosmoqoniya və arxaik ritual konteksti-təkrarlanan zaman və törəyiş ritmi, insanın yaranması mifi və onun rituala transformasiyası;
b) İnsanın yaranması haqqında mifin zamanın yaranması haqqında mifə keçidi konteksti.;
ç) Yaradılışla başlanan zaman konteksti;
c) Zamanla başlanan yaradılış konteksti;
q) Təbiətin ölüb dirilməsi mifik görüşləri ilə insanın yaranışı mifinin vəhdəti;
İlkin yaranış mifinin insanın yaranması ilə əlaqəli dörd ünsür mifinə transformasiyası və s.
Novruz Şərq xalqları tərəfindən rəsmi bayram kimi qəbul edilməsi tarixinə qədər yuxarıda qeyd etdiyimiz mifoloji mərhələlərdən keçə- keçə uzun bir mərhələ qət etmişdir.
Novruz bayramının bütöv mifoloji semantikasında xalq meydan tamaşalarından tutmuş, ayrı-ayrı mövsimi atributlarına , kulinar atributlarına qədər bu «mifoloji yol»un izləri özünü qoruyub saxlayıb. Bu yolu bayrama qədərki dörd ilaxır çərşəmbələr üzrə nəzərdən keçirilməsi daha çox məqsədəuyğundur.
Məlumdur ki, novruz bayramına qədər dörd çərşənbə geniş şəkildə qeyd edilir:
1. Su çərşənbəsi;
2. Od çərşənbəsi;
3. Yel çərşənbəsi;
4. Torpaq çərşənbəsi.
Bu çərşənbələr insanın dörd ünsürdən yaradılması haqqında dini-mifik görüşlərin simvollaşdırır və öz ritual-mifoloji semantikasında yaradılış prosesini dinamik olaraq işarələyir. Bu aspeklərə ayrı-ayrılıqda diqqət edək:
1. Su çərşənbəsi. Məlumdur ki, istər qədim türk, istərsə də İslamı yaradılış haqqında görüşlərdə su ən dominant komponentdir. Hətta, yaradılışdan əvvəl bütün varlığın yalnız sudan ibarət olması haqqında qədim türk mifin də mövcuddur. Ümumiyyətlə, dünyanın əksər xalqlarında su ilə əlaqədar miflərdə suyun bu keyfiyyəti- , od, torpaq, hava ilə bərabər yaradılışın əsas komponentlərindən olması daha qabarıqdır. Əslində Novruz bayramının ilk çərşənbəsinin su adı ilə qeyd olunması insanın yaradılış prosesinin ilkin mərhələsinin qeyd olunmasıdır. Bütün su çərşənbəsində xalq arasında bu gün də yaşadılan mərasimlər bu fikri təstiq etməkdədir. Su çərşənbəsində suyun kutsal mahiyyəti, ona inamda bir daha ifadə olunur. Bütün mifik mətnlərdə su həyat verən, dirildən, sağlamlıq və xoşbəxtlik verən bir sakral inam obyekti kimi çıxış edir. Məsələn, Azad Nəbiyevin şərti olaraq «Qurd və su» adlandırdığı mifdə qurdun yaralanmış balası buz bulağın suyunun sakral-mifik gücü ilə yenidən həyata qayıdır. Mifik planda suyun bu yaradıcılıq, həyatvericilk funksiyası onun daha dərin mifoloji qatlarda İnsanın yaranmasında iştirak edən dörd ünsürdən biri olması ilə əlaqədardır. Azərbaycan folklorunda, o cümlədən türk xalqlarının folklorunda suyla bağlı sakral görüşlər, inam və sınamlar da bununla əlaqədardır.
2. Od çərşənbəsi. Novruz bayramı ərəfəsində keçirilən ikinci çərşəmbə od çərşənbəsində insanın yaradılış prosesinin ikinci mərhələsini, od komponenti ilə bağlı mərhələnin mifik təzahürüdür. Mövcud tədqiqatlard bayram ərəfəsi odla bağlı ritual və mərasimlərin aktiv mövcudluğu daha çox odun sakral mahiyyətri ilə əlaqələndirilmişdir.
Məsələnin bu cür etnik-mifoloji kontekstinin müəyyənləşdirilməsi baxımından yanlış qoyulması bayramın atəşpərəstlik və dolayısı ilə yalnız irandilli xalqlarla bğlanmasını, bu da öz növbəsində xalqımızın etnogenezesinin qeyri-türk kontekstində axtarılmasını gətirib çıxarmışdır. Qədim türk mifologiyasının özündə odla bağlı müxtəlif motivlər mövcud olmuşdur və Novruzdakı odla bağlı rituallar bu görüşlərlə baqlıdır. Bayram ərəfəsində keçirilən əski rituallardan olan «Qodu xan» oyunu, onunla bağlı mətnlər bu kultun sırf türk mifologiyasından qaynaqlandığını sübut edir. Od kultunun yaradılışlı əlaqəsi isə ilk dəfə olaraq epizodin də olsa Mirəli Seyidovun tədqiqatlarında əksini tapmışdır. Qam-şaman mərasimindən söhbət açan alim yazır: «Törəndə, ocağın çevrəsində oturanlar dəfi Gündoğan yöndən Gribatana dığırlayırdılar… Dəfin gündoğandan günbatana doğru hərəkəti sözsüz ki, günəşə inamla ilişgilidir. Qamlar dəfə yaranışın bəlgəsi kimi baxırdılar. Yaradılış Kosmoqoniya ilə ilişgəli bu görüş öz əksini qam-şaman dəfində tapmışdır» (M.Seyidov. Yaz bayramları. səh. 56).
Göründüyü kimi alim şaman dəfinin günəşin və yaradılışın simvolu kimi izah edir. Odun türk mifik görüşlərində dünya ağacı ilə əlaqəsi də son dərəcə maraq doğuran mifoloji görüşlərdəndir. Əski türk inamına görə odu insanlar ilk olaraq ağac koğuşunun dibindən əldə etmişdilər. Odla bağlı türk mifik görüşləri müəyyən mənada atəşpərəstliklə birləşərək Novruz bayramının ritual semantikasına transformasiya olunmuşdur. Lakin diqqətlə baxıldıqda odun Novruz bayramının mərasim sistemində oynadığı funksiyanın genetik kökləri etibarilə yaradılışa gedib çıxdığının şahidi oluruq. Onun nəsil və soyun qoruyucusu olması sistemi bunu daha bariz göstərir: «Atəş türk xalqlarında müqəddəsliyi, qutsallığı qoruyan varlıqlardan biridir. Əski düşüncəyə görə, atəş ocağı, ocaq da evi, soyun davamını təmsil edir. Atəş tanrısı, atəşi və ocağı qoruyur. Atəşə su tökülməz, ona pis söz deyilməz. Xakaslar atəşin sürəkli olaraq yandırar sönməsinə imkan verməzlər» (Siracəddin Hacı. Milli düşüncəmizin qaynaqlarından Novruz bayramı.Bilge. tanıtım təhlili, eleştiri dərgisi. Atatürk başqanlığı yazıları. 2004, №40). Müəllifin son dərəcə dəqiq müşahidə etdiyi odun kutsallığını soyun, nəsilin, deməli yaradılışın sürəkliliyinin qoruyucusu və hamisi statusunda çıxış etməsi onun bu nəslin ilkin yaranışında iştirakı ilə əlaqədardır.
Novruz bayramı ərəfəsində od kultunun dominikanlığı və yaradılış semantikası türk mifoloji görüşlərinin əcdad kultu ilə əlaqəli mifik görüşlər kontekstində də üzə çıxır. Mifoloji görüşlərə görə bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən anlayışlar, xüsusən qadın və kişi başlanğıcı türk xalqlarında Ülgen və Erlik obrazlarında əks olunmuşdur. İki ziddiyyətin vəhdətindən İnsan yaranır. Türkün əcdad statusunda bu zidd tərəflərdən biri kimi qadın statusunda qurd çıxış edir. Qurdun törənişlə bağlı məşhur mifik görüşlər bunu sübut edir. Qurd isə türk mifik görüşlərində, günəş və odla əlaqəlidir. Bir sıra türk xalqlarında soyun atasının göy qurd şəklində göydən şüanın içində yerə endiyi bildirilir. .. Qurdun şüanın içində gəlməsi onun Günəşin bəlgəsi olduğunu göstərir» (M.Seyidov. göstərilən əsəri, səh.64). Əcdad kultunun, totemin, qurdun günəşlə-odla genetik-mifoloji əlaqəsi odun kult kimi irandilli xalqların mifologiyasından fərqli olaraq türklərdə ilkin yaranışla əlaqəsinin göstərir. Əlbəttə, novruz ərəfəsində od çərşənbə rituallarının mətn arsenalında bu yaradılış geniş əks olunmuşdur. Məsələn, Azərbaycan inanc sistemində od və doğuluş yaradılış anlayışları arasında paralelləri mövcuddur.
Gün doğanda doğulan uşaq göyçək olar.
Gün doğanda doğulan uşaq cəngavər olar.
Deməli, novruz ərəfəsi od çərşənbəsi də öz mifik semantikası etibarilə İnsanın, Adəmin yaradılış prosesini əks etdirir və türk oğlu bu çərşənbəni bayram etməklə öz yaradılışının ikinci mərhələsini kultlayır.
3. Yel çərşənbəsi: Novruz bayramı ərəfəsində keçirilən yel çərşənbəsi də yaranış prosesinin üçüncü mərhələsini təşkil edir. Əgər torpaq və su insan yaradılışının materialını, maddi əsasını təşkil edirsə, od və yel bu materialın yaradılmasında kənar vasitəçi statusunda çıxış edir. Belə ki, yaradılışla bağlı dörd ünsür mifində yaradılışın maddi əsası olaraq torpaqla su binar oppozisiyadırsa, bu materialın yaradılışa çevrilməsi prosesinə təkan verən vasitələr kimi yellə od da binar oppozisiyadadır. Yaradılış mifologiyasında torpaqla suya daha çox statiklik, donuqluq, yellə oda isə dinamiklik, hərəkət xasdır. Bu mənada yel, hava birbaşa ilahi qüvvənin iradəsinin ifadəsi kimi çıxış edir. Əski türk mifoloji mətnlərində bu mifin məntiqdən irəli gələrək yel daha çox antropomorflaşdırrılmış, canlı, çevik bir varlıq kimi təsəvvür edilmişdir. Bu təsəvvürlər daha çox «Yel baba» mifik obrazında konsentrasiya olunmuşdur. Bəzi hallarda mənfi semantemdə də xatırlanan yel baba əksərən müsbət obrazda özünü göstərir:
Yelli babam,
Yel babam.
Telli babam,
Tel babam.
Gülpərinin arpası,
Xanmuradın yarması.
Nobatda dalda qaldı,
Uşaqlar darda qaldı.
Çiynimə düşdü başım,
Yatdı dəgirman daşım.
Yaxud:
Ay yel baba, yel baba,
Qurban sənə gəl baba.
Taxılımız yerdə qaldı,
Yaxamız əldə qaldı.
A yel baba, yel baba,
Qurban sənə gəl baba…
4. Torpaq çərşənbəsi. Sonuncu ilaxır çərşənbə torpaq çərşənbəsidir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi torpaq insan yaradılışının əsas maddi əsası olmaq etibarilə bu prosesdə son dərəcə əhəmiyyətli bir mövqeyə malikdir. Torpaq müqəddəsliyinin türk mifoloji görüşləri ilə bərabər etnik-əxlaqi dəyərlər sistemində yurd, vətən, el-oba anlayışı ilə yanaşı, yaradılışın maddi əsası olmasından irəli gələrək sakral mifoloji semantikaya da malikdir. Yazda torpağın oyanmasının mifik kökləri etibarilə dirilmə, canlanma anlayışı ilə əlaqədardır. Bu isə ilk növbədə insanın yaradılışı mifindən qaynaqlanır.
Göründüyü kimi, Novruz bayramının ritual-mifoloji semantikasında yaradılış mifik görüşləri son dərəcə sistemli bir mifologi sistem olaraq mövcudluğunu qoruyub saxlamaqdadır.

II Novruzun tarixi kökləri:
Novruz təqvimi ən qədim təqvimlərdən biri hesab edilir və o, günəşin hərəkətinə əsaslanır: dəqiqliyi ilə ilahi məzmun daşıyır. Novruzla bağlı bizə məlum olan ən qədim təqvim Miladdan öncə 505-ci ildə bərpa edilmiş Yeni Avesta təqvimidir, buna Zərdüşti səlnaməsi də deyirlər. Elə buradaca qeyd edək ki, ən qədim Avesta haqqında verilən məlumatlar onun Azər-türk mühiti ilə bağlı olmasını və maqlar tərəfindən təlim edilib yayılmasını təsdiq edir.
Maqların tərtib etdiyi qədim Avesta təqviminə görə ilin uzunluğu 360 gün hesab olunmuş, dəqiqlik itməsin deyə, ilə hər altı ildə bir ay, hər yüz, iyirmi ildəə isə daha bir ay əlavə edilmişdir. Məhz 505-ci ildə, T.Daranın dövründə bərpa edilmiş Zərdüşti səlnaməsinə görə ilin uzunluğu 365 gün hesab edilmiş, ilə hər dörd ildə bir gün, hər 120 ildə bir ay əlavə edilmişdir.
İslam dininin meydan gəlməsi islami təqvim yaratmışdır: 636-cı ildə Xəlifə Ömərin zamanında 622-ci il müsəlman erasının birinci ili kimi qəbul edilmiş və Hicri-Qəməri təqvim əsasında hesablanmışdır. Məhərrəm ayının biri Hicri-Qəməri təqvimin birinci günü sayılmışdır. Ümummüsəlman dünyasında Məhərrəmin biri imamların təziyə gününə təsadüf etdiyindən və üstəlik Hicri-Qəməri təqvim nəzərdə tutulan an dəqiqliyinə imkan vermədiyindən bir çox çətinliklər ortaya çatmışdır. Bir tərəfdən islami dünyagörüş Novruzun keçirilməsini saymamışdır, digər bir tərəfdən isə Hicri-Şəmsi təqvimin bərpası isə türk hökmdarı Atabəy Məlik Şah Cəlaləddin Səlcuqinin (1072-1092) dövründə baş venmişdir. Mənbələrin gah hicri 468, gah da hicri 475 rəqəmləri ilə qeyd etdiyi bu tarix Abiladın 1076 və 1083-cü ilinə uyğun gəlir. Məlik şahın hakimiyyəti illərinə düşür. Cəlali adıyla məşhur olan bu təqvim Novruz bayramının ruhani əhval-ruhiyyəsinin əksinə olaraq bir daha rəsmiləşdirilməsinə, əslində isə türk ruhuna qayıdışa xidmət etməklə yanaşı dəqiqliyi ilə də heyrətamizdir. Cəlali təqviminə görə ilin uzunluğu 365 gün, 5 saat, 49 dəqiqə, 15 saniyə, 48 rəbiədir. Bu qədər mükəmməl bir təqvimin hazırlanması türklərin çox dərin astronomik biliklərə malik olduqlarını sübut etməkdədir. Bu fakt həm də dahi türk mütəfəkkiri Yusif Balasaqunlu Ulu Xas Hacibin (1017-1077) «Qudatqu-bilik» əsərində 7 planetin – Saturn, Yupiter, Mars, Günəş, Venera, Merkurii və Ayın sırası ilə Səkəntir, onqay, Kürüd, Yasıq, Sevit, Arzu və Yalcıq şəklində sadalanması, 12 bürcün – Quzu, yaxud Qoç (Həməl), Ud, yaxud buğa (Sur), Ərəntir, Ərəntir, yaxud əkizlər (covza), Quçuq, yaxud Xərçəng (Səratan), Aslan, yaxud Şir (Əsəd), Buğdabaşı, Qız, yaxud Başaq (Cünbülə), Ülgü, yaxud Tərəzi (Mizan), Çayan (Əqrəb), Yay, yaxud Oxatan və ya Qövs və Kaman (Qövs), Oğlaq (Cədid), Kənək, yaxud Dolça (Dəlv), Balıq (Hut) sözləri ilə ifadəsi türk elmi terminologiyasından xəbər verir.
Həm Məhhərrəmin 1-də, həm də yaz gecə-gündüz bərabərliyi, yeni ili anında qeyd etmək çətinliklərlə müşaiyət edildiyindən Cəlali təqvimi əsasında Novruzun keçirilməsi haqqında fərman verir. Bu fərman Şah II Abbasın vəfatından bir az sonra unudulmağa başlasa da, xalq türkanə adət ənənəsinə sadiq qalaraq Novruz bayramını keçirməkdə davam etmişdir.
1673-cü il mart ayının 21-də Çuxursabad (Çuxursəd) bəylərbəyi Səfiqulu xanın qonağı olan fransız taciri Jan Batist Şardən orada Novruzun necə keçirildiyini nöqtəbənöqtə izləmiş, belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, o, mənşə etibarilə dini dünyagörüşlərdə bağlı deyildir: bəzi yerlərdə 3, bəzi yerlərdə isə 8 gün davam edir. Onu həm «sultan Novruz», həm də «Təzə paltar bayramı» adlandırırlar. Şardənin təsvirinə görə, yastı damlarda və meydançalarda səmanı ------- vasitəsilə müşaiyət edən münəccimlər Günəşin Qoç bürcünə daxil olması ilə yaz gecə-gündüz bərabərliyi anının başlandığını işarə edirlər. Bu zaman Artilleriya və muşketlərdən atəş açmaqla bayramın başlandığı xalqa xəbər verirlər: nağaralar, şeypurlar, gərənaylar səslənir. Şah bayramın I günü xalqını, II günü alimləri, xüsusilə astronomları, III günü din xadimlərini, IV günü məhkəmə üzvlərini, V günü əyalət hakimlərini, VI günü öz valideynlərini/, sonrakı iki gün ərzində isə öz uşaqlarını təbrik edir. (Şardən, «Səyahətnamə». II c. səh.279-288. Amsterdam – 1711). Küsülülərin barışdığı, hamının biri-birinə hədiyyə verdiyi bu bayramda təkcə paltarlar deyil, həm də hisslər və duyğular da təzələnir. Şardən İrivanda Səfiqulu xanın sarayında yumurtaların rəngləndiyinin, qovurğaların qovrulduğunun, ləziz xörəklərin bişirildiyinin şahidi olur. Şardənin məlumatına görə, şah öz hərəmlərinə boyanmış və qızıl suyuna çəkilmiş yumurta göndərirmiş. Yaraşıqlı tərəzi gözlərinə qoyulmuş yumurtaların üzərində dörd incə təsvir və ya minüatür olurmuş. Ona görə ki, yumurtanı şeylərin mənşə və başlanğıcı hesab edirmişlər.
Elə XIX əsrin ilk illərindən rus imperiyası tərəfindən işğal edilən Azərbaycan türkü bir ildə 3 dəfə – Məhərrəmin 1-də, yanvarın 1-də və yaz gecə-gündüz bərabərliyi anında yeni il keçirmək məcburiyyətində qalır. Bunlardan I-ni ruhani aləm, II-ni isə dövlət himayə etdiyi halda, novruzu xalq özü yaşadır. Novruz bayramına görə ruhani atalardan və dövlət xadimlərindən təbrik gözləyən xalq tarixi-genetik yaddaş kodlarını qoruyub saxalayır. Bir də 1918-1920-ci illərdə cəmi 23 ay yaşaya ADS dövründə Novruz rəsmiləşdirilir, lakin Şura hökuməti tərəfindən tezliklə ləğv edilir. yenidən illər keçir və nəhayət 1967-ci ildə Novruzun xüsusi qərarla dövlət səviyyəsində keçirilməsinə nail olan Şixəli Qurbanov elə həmən il bayramın 7-ci günü – martın 27-də qəflətən vəfat edir. Və ən nəhayət… Azərbaycan milli müstəqillik dövrünə qədəm qoyur: Novruz yenidən dövlətin qərarı ilə rəsmiləşdirilir. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycanda hakimiyyətə gəldikdən sonra milli-mənəvi dəyərlərimiz yüksək inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Bu ümumi mədəni siyasətin tərkib hissəsi və davamı olaraq Novruz bayramı sözün həqiqi mənasında yenidən xalqımıza qaytarıldı.

           SAYTDA  AXTAR
 
        © Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
         FOLKLOR  İNSTİTUTU

Bütün hüquqlar qorunur. Yazılardan istifadə edərkən sayta istinad olunmalıdır. 2008-2017.